Aanpak Haagse milieudeskundigen voorbeeld voor Europese rechters

10-10-2019

Lof alom van Europese rechters voor Haagse milieudeskundigen. Onlangs waren ze in Helsinki bijeen op de jaarlijks conferentie van het Europese Forum van Rechters voor het Milieu (EUFJE) om ervaringen uit te wisselen. In een tijd waarin allerlei klimaatvraagstukken spelen, moeten rechters als het ware gevoed worden met de technische kennis van experts om te kunnen oordelen.

STAB
Directeur Sascha Dalen Gilhuijs van de STAB, voluit de Stichting Advisering, Bestuursrechtspraak van Milieu en Ruimtelijke Ordening geheten, vertelde op verzoek van een rechter (staatsraad) van de Raad van State over de werkwijze van de in Den Haag gevestigde stichting. "Het bleek uniek zoals wij het hebben georganiseerd voor rechters. Ook voor de maatschappij. Na de presentatie kwam van achteruit de zaal een Nederlandse strafrechter naar voren gelopen. Zij kende de STAB niet. 'I'm so proud to be Dutch', riep zij. Er is op de conferentie opgeworpen om op Europees niveau iets dergelijks als de STAB in te richten."

2016
Aan de stichting zijn veertig deskundigen verbonden op het gebied van omgevingsrecht - water, lucht en bodem - die aan rechters onafhankelijke adviezen geven. Hun raadgevingen hebben invloed op overheden, burgers en het bedrijfsleven. De stikstofcrisis is daar een actueel voorbeeld van. Het team natuurdeskundige van de STAB had al in 2016 in een dik rapport laten weten er kritische aantekeningen zijn te plaatsen bij de Nederlandse stikstofaanpak.

Windturbines
Steeds meer rechters maken gebruik van de deskundigheid van de STAB, die wordt gesubsidieerd door de overheid. De kennis van de veertig deskundigen omvat een groot gebied, onder meer ammoniakuitstoot, fijnstof, straling en bodemvervuiling. Alleen rechters zijn bevoegd om de STAB in te schakelen. "Partijen mogen wel aan rechters vragen om ons in te zetten. Het is dan aan de rechter of dat gebeurt of niet," vertelde directeur Dalen Gilhuijs in een eerder gesprek. Daarin sprak ze ook over de werkwijze van de STAB. Als voorbeeld gaf ze windturbines. "De overheid vindt die belangrijk vanwege de duurzaamheid. Maar als die in jouw achtertuin dreigen te komen, wil je bezwaar maken. Burgers verweren zich en huren een eigen deskundige in. Die probeert om de onderbouwing van het besluit van bijvoorbeeld een gemeente onderuit te halen. Dat kan ertoe leiden dat de zaak voor de rechter komt. Maar er kleven heel veel aspecten aan zo'n zaak, die vaak zo technisch zijn dat de rechter de STAB inschakelt. De STAB onderzoekt de feiten die door partijen zijn aangevoerd en wij beoordelen de feiten in een juridisch kader. Wij gaan na of bijvoorbeeld de geluidhinder voldoet aan de wettelijke norm maar zeggen niet of er wel of niet sprake is van lawaai. Als deskundigen gaan we nooit op de stoel van de rechter zitten. De rechter beslist. Wij zijn volstrekt neutraal."

Stikstofcrisis
Dat geldt evenzeer voor het advies van het team milieudeskundigen van de STAB dat uiteindelijk leidde tot de stikstofcrisis. Dalen Gilhuijs: "Eind mei oordeelde de Raad van State dat het Programma Aanpak Stikstof (PAS) niet meer als basis voor vergunning van activiteiten - zoals de bouw van een woonwijk - nabij beschermde natuurgebieden mag worden gebruikt omdat de aanpak te weinig zekerheid geeft dat de natuur ook werkelijk niet wordt aangetast. De Raad van State ging hierbij niet over één nacht ijs; naast het advies dat de STAB gaf, is ook advies gevraagd aan het Europese Hof in Luxemburg. Ook dit hof oordeelde dat de aanpak niet voldoet. Dat komt omdat er toestemming vooraf wordt gegeven voor bijvoorbeeld de aanleg van een fabriek, met de belofte dat maatregelen in de toekomst de stikstofuitstoot weer zullen compenseren. Dat bleek niet goed hard te maken en daarom is er een streep doorheen gezet. De recente uitspraak van de Raad van State heeft nu alles stop gezet. De regering is op de vingers getikt. Dat is de rol van de rechtsprekende macht die moet controleren."

Europese Hof
Hoezeer geworsteld wordt met techniek bleek toen in Finland rechters van het Europese Hof een beroep deden op Sascha Dalen Gilhuijs. "Ze vroegen zich af of het mogelijk was om ons af en toe om advies te vragen." Op de conferentie zag ze trouwens dat een delegatie Chinezen druk zat mee te schrijven toen ze haar verhaal deed. Lachend: "Je hebt grote kans dat de STAB over een aantal jaren in China is gekopieerd."